Tanzimat Dönemi Osmanlı Mülkileşmesinde Sivilleşme Olgusu

The Phenomenon of Civilianization in Ottoman Civil Administration during the Tanzimat Period

Özet

Mülki idare ve askeri idarenin birlikte yönetimi modern öncesi devletlerde yaygın biçimde görülen bir uygulamadır. Osmanlı idare tarihi açısından bu durum değerlendirildiğinde sivil ve askeri idarenin 19’uncu yüzyıla kadar taşrada aynı yöneticilerin sorumluluğunda olduğu görülmektedir. Tanzimat reformları sonrasında bu iki yönetim alanını birbirinden ayırmaya yönelik düzenlemeler yapılmıştır. Bu dönemde mülki idarenin şekillenmesinin ardındaki yönetim anlayışını ifade eden mülkileşme sivilleşme olarak nitelendirilmiştir. Sivilleşme olgusu yalnızca mülki yönetimin askeri yönetimden ayrılmasıyla sınırlı kalmamış; bürokrasinin sivilleşmesi ile sosyal ve siyasal hakların gelişimi konuları da içermiştir. Makalede Tanzimat dönemi Osmanlı mülkileşmesinde sivilleşmeye yönelik gelişmelerin dayandığı maddi zemin araştırılmıştır. Öncelikle sivilleşme ve mülkileşme arasındaki ilişki değerlendirilmiş daha sonra 1839-1864 yılları arasındaki dönemdeki sivilleşmeye yönelik gelişmeler saptanmıştır. Araştırmada, 1839-1864 yılları arasında Tarık Zafer Tunaya’nın mülkileşme, İlber Ortaylı’nın ise bürokrasi olguları bağlamında ele aldığı sivilleşme adımlarından zaman zaman geri dönüşlerin yaşandığı ve bu nedenle sivilleşmenin sürekli ilerleyen bir seyir izlemediği sonucuna ulaşılmıştır. Fakat Tanzimat dönemindeki mülkileşme sürecini açıklamada sivilleşme olgusunun önemli bir rolünün olduğu görülmüştür.